Επιγένης, Σικυώνα και σύγχρονο Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος - κοινές συνισταμένες.

Στο προηγούμενο φύλλο της παρούσης εφημερίδας, έγινε εκτενής αναφορά στην πολιτιστική δραστηριότητα της πόλης μας, έτσι όπως αυτή επρόκειτο να διαμορφωθεί τον μήνα Αύγουστο. Αναφέρθηκε τόσο η απόφαση για την διοργάνωση του φεστιβάλ αρχαίου δράματος, όσο και η εξασφάλιση σημαντικών οικονομικών πόρων για την μελέτη, την αποκάλυψη και την αναστήλωση του πρώτου διαζώματος του αρχαίου θεάτρου Σικυώνας. Αναμφισβήτητα, τα γεγονότα αυτά συνιστούν δύο αξιολογότατες συνιστώσες πάνω στις οποίες μπορεί να εδραιωθεί η μετέπειτα πολιτιστική πορεία και ταυτότητα, αλλά και οι διαφαινόμενες προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης του Δήμου μας. Ωστόσο - και αυτό είναι, αν όχι εξίσου, περισσότερο σημαντικό - πέρα από τις οποιεσδήποτε οικονομικές συνέπειες αυτού του εγχειρήματος, ίσως είναι αναγκαίο να σταχυολογηθεί, εν συντομία, το γιατί είναι σημαντικό να γίνεται λόγος γι’ αυτούς τους δύο αλληλένδετους πόλους, το αρχαίο δράμα από την μία και την Σικυώνα από την άλλη. Είναι θεμιτό να δοθεί λίγη έμφαση σ’ αυτή την δυναμική που περικλείεται ανάμεσα στην εύφορη πεδιάδα, όπως την αποκαλεί ο Όμηρος, και στην τραγωδία, με την γενικότερη έννοια της και να αιτιολογηθεί η αξία του γεγονότος αυτού..

Η γενεσιουργός αιτία αυτής της «λάμψης» που εκπέμπει η σύμπραξη αρχαίου δράματος και Σικυώνας, παρουσιάζεται στα τέλη του 6ου αι. π. X, και ταυτίζεται με τις ποικίλες θεωρίες για την καταγωγή του αρχαίου δράματος. Κάνοντας λόγο για καταγωγή του αρχαίου δράματος, δεν θα πρέπει να παραβλεφθεί το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης στην ποιητική του (1449a, 9), παράγει το δράμα, στο σύνολό του, από τον αυτοσχεδιασμό του κορυφαίου του χορού και, θεωρεί αφετηρία της εξέλιξής της τραγωδίας, τους πρωτοτραγουδιστές ή αλλιώς τους εξάρχοντες του διθυράμβου, του λατρευτικού τραγουδιού προς τιμήν του θεού Διονύσου, η λατρεία του οποίου ήταν βαθιά ριζωμένη στον λαό. Τέτοιες λατρευτικές δραστηριότητες και λατρευτικές μεταρρυθμίσεις αναφέρει ο Ηρόδοτος (5, 67) ότι τελέστηκαν από τον Κλεισθένη στην Σικυώνα στις αρχές του 6ου αιώνα π. X. Επειδή βρισκόταν σε πόλεμο με το Άργος, θέλησή του ήταν διακόψει την λατρεία του Αργείου ήρωα Άδραστου στην Σικυώνα, προς τιμήν του οποίου υπήρχε στην αγορά ένα ηρώο και τον τιμούσαν με τραγικούς χορούς (τραγικοίσι χοροίσι) που είχαν σχέση με τις θλιβερές του περιπέτειες. Ο Κλεισθένης μεταφύτεψε την λατρεία του Μελάνιππου, θανάσιμου εχθρού του Άδραστου, από την Θήβα στην Σικυώνα, του προσέφερε θυσίες και γιορτές, ενώ τους χορούς τους αφιέρωσε στον Διόνυσο. Η πληροφορία αυτή μας δείχνει με υποδειγματικό τρόπο το κεφάλαιο εκείνο της θρησκευτικής πολιτικής των τυράννων που έκανε να διαδοθεί τόσο έντονα ο θεός των χωρικών, ο λυτρωτής του πόνου και της αγωνίας, ο μεγάλος μεταμορφωτής Διόνυσος. Αλλά και εκείνη την σύνδεση του λατρευτικού άσματος για τους ήρωες, με την λατρεία του Διονύσου που έγινε αποφασιστικό στοιχείο για το περιεχόμενο της εξελιγμένης τραγωδίας. Τραγούδια για ήρωες υπήρχαν σε πολλούς τόπους και τις περισσότερες φορές επρόκειτο για νεκρικούς θρήνους κι εδώ ακριβώς ο σπερματικός ρόλος του θρήνου στην τραγωδία, έτσι όπως γεννήθηκε στην Σικυώνα, βρίσκει την διαχρονική εξήγησή του.
Είναι θεμιτή η υπόθεση ότι στις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη για τις οποίες μιλά ο Ηρόδοτος, ο Επιγένης ο Σικυώνιος έπαιξε ρόλο όμοιο με του Αρίωνα στην Αυλή του Περίανδρου στην Κόρινθο, κάνοντας τον διθύραμβο χορικολυρικό καλλιτεχνικό είδος. Η Σούδα (βλ. Θέσπις- πρβ. κ. λ ουδέν προς τον Διόνυσον), ονομάζει τον Επιγένη ανταγωνιστή του Θέσπη και πρώτο τραγικό. Πίσω από το όνομα, όπως αναφέρει Ο φιλόλογος Albin Lesky (Albin Lesky, H τραγική ποίηση των Αρχαίων Ελλήνων, Μ.Ι.Ε.Τ., μτφρ. Γερ. Βανδώρος & Ελπ. Κάζου-Βανδώρου, Εκδ. Παπαδήμα, 2004), μπορεί να κρύβεται κάποια ιστορική αλήθεια, αν και ο χρονικός προσδιορισμός πρέπει να ήταν τόσο αόριστος, ώστε σύμφωνα με την μία μαρτυρία, ο Θέσπις κατατάσσεται 16ος, ενώ σύμφωνα με μία δεύτερη μαρτυρία, 2ος, μετά τον Επιγένη.
Πάρα πολύ μεγάλη σημασία είχε και για τον μύθο αλλά και για την τραγωδία το γεγονός ότι χάρη στην επίδραση της λατρείας των ηρώων, έτσι όπως αυτή διαμορφώθηκε στην Σικυώνα, οι ηρωικοί θρύλοι αποτέλεσαν το μετέπειτα περιεχόμενό της. Με αυτόν τον τρόπο, ο μύθος, ύστερα από την αρχική, επική και χορικολυρική περίοδο της ύπαρξής του, πέρασε στην τραγική, όπου οι ποιητές, οι μεγάλοι τραγικοί. Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης, τον έκαναν φορέα ηθικοθρησκευτικού προβληματισμού. Η τραγωδία όμως κέρδισε με τον ηρωικό μύθο ένα πεδίο θεμάτων που ήταν πολύ ζωντανά μέσα στην καρδιά του λαού, διότι ήταν ένα κομμάτι της ιστορίας του. Ταυτόχρονα όμως της εξασφάλισε εκείνη την απόσταση από τα θέματα που πραγματεύονταν, απόσταση που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για το μεγαλείο ενός καλλιτεχνήματος.
Αναλογιζόμενοι αυτό το πλαίσιο που επιγραμματικά αναπτύχθηκε παραπάνω, ίσως είναι περισσότερο εύκολο να δει κανείς, μέσω μιας διαφορετικής οπτικής, αυτή την δυναμική που αναπτύσσεται στις μέρες μας, στην πόλη μας, στο σήμερα γενικότερα, ανάμεσα στην σύγχρονη Σικυώνα και το Φεστιβάλ Αρχαίου δράματος. Ίσως είναι περισσότερο θεμιτό να αντιληφθεί κανείς αυτό που αναφέρει ο Κορνήλιος Καστοριάδης, «ότι είναι αξιοσημείωτος ο τρόπος με τον οποίον από την αρχαία Σικυώνα ξεκινά ένας μικρός χορός, που τραγουδά, ορχείται και απαγγέλει και εξελίσσεται σε ένα νέο είδος, με την πλήρη έννοια του όρου. Διότι η τραγωδία είναι ένα ον που υπάρχει όσο ένας γαλαξίας και ακόμη περισσότερο, είναι διαχρονική ενότητα μορφής και ύλης, είναι οργάνωση και φέρει μέσα της σημασίες».(Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα, Η Πόλις και οι νόμοι, Τόμος Β’, μτφρ. Ζωή Καστοριάδη, Εκδ. Κριτική, Αθήνα, 2008, σελ. 207.).
Αρχαία Σικυώνα και τραγωδία λοιπόν, συνοδοιπόροι σε έναν δρόμο που αναβλύζει κάτι από το μεγαλείο του 6ου αιώνα, κάτι από τα χορικολυρικά άσματα, έτσι όπως αυτά γεννήθηκαν στην περιοχή αυτή, πέρασαν στην αρχαϊκή Κόρινθο και κατέληξαν να πάρουν την τελική, την υψηλότερη και την ευγενικότερη μορφή τους, ως αττική τραγωδία πλέον, επί αττικού εδάφους, Και έτσι θα πρέπει να ειδωθεί η Σικυώνα και ο Επιγένης, ως γονιμοποιό σπέρμα, ως μήτρα και ως προϋπόθεση για κάτι μεγάλο κι ευγενικό, όπως είναι η εξέλιξή της, η αττική τραγωδία, η οποία στους κλασικούς χρόνους διαδραμάτισε καταλυτικό ρόλο, υπενθυμίζοντας στους πολίτες τα όρια των πράξεών τους και θέτοντάς τους ενώπιον των ευθυνών τους.
Μετά από πολλούς αιώνες η Σικυώνα έχει αναμφίβολα μια μοναδική ευκαιρία να βασιστεί στην προϊστορία της και να ανοίξει τα φτερά της στο μέλλον, έχει την δυνατότητα να τοποθετηθεί η ίδια στον πυρήνα των ελληνικών θεατρικών δρώμενων. Έως τότε, ας αντικρύσουμε την όποια μελλοντική πολιτιστική πραγματικότητα της πόλης μας - και ειδικότερα το Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος - μέσα από ένα τέτοιο ιστορικό υπόβαθρο, ας δείξουμε τον δέοντα σεβασμό και ας διδαχθούμε από τις παραστάσεις του αρχαίου δράματος, διότι οι θεματικές των τραγωδιών είναι πάντοτε επίκαιρες και διότι η τραγωδία διδάσκει..
Νίκος Β. Φιλόπουλος
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.